Het verwijderen van vuil bij schilderijen

Aan het oppervlak van een verflaag of vernislaag slaan de zich in de lucht bevindende vuildeeltjes neer en er zal zich na verloop van tijd een storende en schadelijke vuillaag vormen. Door de samenstelling en hygroscopische eigenschappen vormt deze vuillaag een bedreiging voor de conditie van de verf- of vernislagen. Het vuil bij schilderijen dient daarom periodiek verwijderd te worden. Ook op de achterzijde en de lijst zal zich een vuillaag afzetten en vormt daar een bedreiging. Deze pagina geeft met een aantal voorbeelden uit de restauratie praktijk informatie over hoe schilderijen door de omgeving worden beïnvloed.

Vuil en omgevingsfactoren

De omgevingsfactoren bepalen hoe snel de vervuiling van het oppervlak wordt opgebouwd. De samenstelling van het vuil met de kwetsbaarheid van de onderliggende laag bepalen de mate van aantasting. Zo kan het vuil dat in de lucht komt door een open keuken (vetten), het roet van rookwaren of een open haard, insectenfecaliën en spatten van organisch materiaal het oppervlak versnelt vervuilen en daardoor de verflaag of de vernislaag ernstiger aantasten.
Een stof en vuilaanslag bestaan voornamelijk uit organisch materiaal dat een hygroscopische eigenschap heeft. Dit betekent dat het vuil vocht opneemt en vasthoudt waardoor het een aantastende werking op het vernis of de verflaag heeft. Bij een verhoogde relatieve luchtvochtigheid is de kans op het ontstaan van schimmelgroei door het vuil zeer groot. Schimmels kunnen verf- en vernislagen ernstig aantasten en zijn bij schilderijen moeilijk te verdelgen omdat de hiervoor geschikte middelen het vernis en de verf aantasten.
Organische materialen die achterblijven na het reinigen van schilderijen met bijvoorbeeld broodkruim of een halve aardappel zijn een goede voedingbodem voor schimmels, deze middelen zijn mede daarom sterk af te raden. Ze blijven onder andere achter bij pasteuze verfpartijen en in craquelures, zie de pagina schilderij schoonmaken schade over schade die kan ontstaan door het ondeskundig behandelen van schilderijen. Onderstaande detail foto's tonen enkele voorbeelden van vervuiling aan de voorzijde van schilderijen.

Bepalen van methode van vuil verwijdering

Oppervlakvuil bevindt zich bij een gevernist schilderij op de vernislaag, bij een ongevernist schilderij op de verflaag en wanneer onbeschilderd op de gronderingslaag. Het bestaat uit los materiaal zoals stof en uit een in meer- of mindere mate vastzittende laag. Op de bovenkant van pasteuze verfpartijen wordt vaak meer vuil materiaal aangetroffen omdat het meeste vuil in de lucht zich van boven naar beneden beweegt.

Het loszittende stof is eenvoudig te verwijderen met een zacht make-up kwastje [foto] en een stofzuiger om de in de lucht terechtgekomen stofdeeltjes op te vangen. Een vuilaanslag dient op een andere manier van het oppervlak verwijderd te worden, hiervoor staan ons veel professionele middelen en methodes ter beschikking. De keuze van methode en het geschikte middel wordt bepaald na onderzoek van het schilderij en de conditie en samenstelling van het te reinigen oppervlak. Wanneer de keuze bepaald is, worden als extra controle eerst enkele proefjes genomen. Bij een ongevernist schilderij wordt bij elk kleurvlak een proefje genomen. Het komt voor dat bepaalde kleurvlakken of verfsoorten gevoelig zijn voor alle huidige ons ter beschikking staande middelen en methodes, een vuilafname is dan niet mogelijk. Dan kan een droge reiniging een optie zijn om het meeste vuil weg te nemen.
Over het algemeen is de methode redelijk snel bepaald, soms is er meer tijd nodig en ook komt het voor dat geen oplossing gevonden kan worden. Zie op de pagina schilderij schoonmaken kosten meer over behandelingstijd en kosten.


De vervuiling van een schilderij vindt ook op de achterzijde plaats. Over het algemeen in meerdere mate, dit heeft te maken met de normaal in ruimtes bevindende luchtstromen die bij verwarmingsbronnen opstijgt en langs de koude muren daalt. Schilderijen hangen vaak enigszins voorover aan een muur waardoor zij als een soort opvangbak voor stof en vuil fungeren. Het is daarom van belang dat de onderrand van het schilderij door kleine blokjes iets van de muur wordt gehouden zodat de circulatie van de luchtstroom niet belemmerd wordt.
Door de kou van een muur is de relatieve luchtvochtigheid tussen de muur en het schilderij hoger dan in het overige deel van de ruimte waardoor bij een vervuild schilderij eerder schimmelgroei kan ontstaan. Wanneer een schilderij aan een minder goed geïsoleerde buitenmuur hangt wordt de mate van vervuiling versneld door de eigenschap die thermoforese wordt genoemd.
Het doek aan de achterzijde van een schilderij is kwetsbaar. Eenmaal tot ontwikkeling gekomen schimmelgroei is, zonder dat het schilderij wordt aangetast, nauwelijks te stoppen.
Het verwijderen van vuil aan de achterzijde van een schilderij is daarom zeer belangrijk. Een beschermende laag aan de achterzijde van een van vuil en stof ontdaan schilderij werkt preventief omdat het bescherming biedt tegen vervuiling en de fluctuaties in de temperatuur en relatieve luchtvochtigheid verminderd. Zie de pagina achterkant bescherming over hoe de achterzijde van een schilderij te beschermen.


Voor het behoud van een schilderij is het noodzakelijk om het periodiek te laten controleren op vervuiling. Schilderijen zonder vernislaag, dus wanneer de vervuiling zich direct op de verflaag bevindt, dienen frequenter gecontroleerd te worden evenals schilderijen in ongunstige omstandigheden zoals bij een hoge luchtvochtigheid, in de buurt van open haarden of een keuken.
Voor het verwijderen van het vuil wordt de verflaag en wanneer aanwezig de vernislaag gecontroleerd op kwetsbaarheid. Aanwezige mankementen zouden kunnen verergeren door een vuilafname behandeling.
Veel voorkomende problemen met een verflaag, waardoor een vuilafname niet zonder meer kan worden uitgevoerd, zijn: schilfering, schotelvorming, beschadigingen, oplosbaarheid van de verf, crepering en gevoeligheid voor bepaalde stoffen. De samenstelling van de verflaag is mede bepalend; olieverf, acryl, tempera en verven met andere bindmiddelen of toevoegingen zoals harsen, siccatieven, bijenwas, vulmiddelen en zand. Ook de water- of oplosmiddelen gevoeligheid van de zich in de verf bevindende pigmenten kunnen een risico vormen.
Veel voorkomende problemen met het vernis, waardoor een vuilafname niet zonder meer kan worden uitgevoerd, zijn: schilferingen, desintegratie/ delaminatie, beschadigingen en crepering.


Het storende effect dat oppervlakte vervuiling veroorzaakt verschilt per tafereel en de soort en mate van vervuiling. Bij een gewone grijze vuillaag wordt het gehele tafereel wat matter en vlakker waardoor het de ruimtelijke werking, de aanwezigheid van diepte, kleurhelderheid, kleur- en tooncontrasten verminderd. Dit geldt eveneens voor een nicotine-aanslag met het verschil dat deze bruingele aanslag de kleuren ernstig verstoord. De blauwe, violette en witte kleuren hebben hieronder het meest te lijden. Donkere kleurpartijen worden minder diep van toon. Een vuillaag verminderd eveneens de detaillering en kleurnuances van een tafereel.
Vervuilingen zoals insecten uitwerpselen, schimmelplekken, muurverfspatten en andere vuilpekken maken het tafereel onrustig. Dit ontstaat ook met schilderijen met pasteus geschilderde partijen waarbij zich veel vuil heeft opgehoopt op de dikkere verfdelen. Onderstaande foto's zijn enkele voorbeelden van wat een vuillaag esthetisch veroorzaakt. Bij de eerste foto is een vuil- met stoflaag aanwezig die het tafereel mat maakt, de donkere kleurpartijen minder diep en het geheel vlak (geen diepte en ruimtelijkheid). Bij de tweede foto is duidelijk zichtbaar hoe grauw de kleuren worden door het oppervlaktevuil.

Er bestaan veel vormen van vuil en vrijwel alle vormen brengen in meer of mindere mate schade toe aan schilderijen. Het verwijderen van vuil is daarom een conserverende handeling. Oppervlaktevuil kan bestaan uit stof, nicotine-aanslag (teer aanslag door sigarettenrook), vlekken door spatten of klodders vuil, vettige aanslag, roet, schimmelplekken, kaarsvetspatten, insecten uitwerpselen. Dit vuil kan zich ook op de achterzijde bevinden, bij schilderijen op doek komt tussen het spieraam en het doek ook vuil voor als dennennaalden, muurgruis en -steentjes, punaises, spijkers, haken van ophangsystemen, losse spieën enzovoorts. Het vuil tussen spieraam en doek kan zich ophopen of zodanig manoeuvreren dat in het doek een moet ontstaat. Bij het ontstaan van een moet breekt de verflaag en in het ergste geval komt de verflaag los.
Vuil kan schimmelgroei doen ontstaan maar trekt ook insecten aan als zilvervisjes, houtworm en andere insecten. Deze insecten tasten materiaal aan. Bij plafondschilderingen kan het voorkomen dat de achterzijde bevuild is met uitwerpselen van muizen. Dit vuil dringt door in poreuze materialen zoals textiel en hout waaruit het nauwelijks te verwijderen is.

De schade die door vuil veroorzaakt wordt ontstaat door:

• de aantastende chemische werking van de materie waaruit het vuil bestaat
• de aantastende werking van het vocht dat zich in het vuil bevindt
• de fysieke eigenschappen van grote stukken vuil
• de aantastende werking door schimmels die zich in en op het vuil bevinden
• de aantastende werking van door het vuil aangetrokken insecten

Overige aantastingen

Een stoflaag is over het algemeen eenvoudig te verwijderen. Soms zit de stoflaag gedeeltelijk vast in de vernislaag, dit stof kan alleen verwijderd worden door het afnemen van de vernislaag. Wanneer het een ongevernist schilderij betreft komt het voor dat het stof gedeeltelijk vastzit in de verflaag, het vastzittende stof is niet meer te verwijderen zonder de verflaag aan te tasten. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen bij pasgeschilderde schilderijen met nog kleverige verf of verf met bijenwas die ondere wat warmere omstandigheden kleverig wordt. Meerdere keren hebben wij op het restauratie atelier schilderijen ter behandeling aangeboden gekregen die tijdens een transport in paardendekens verpakt waren waarbij het vernis of de verflaag vol is komen te zitten met de haren en pluizen van deze dekens.
Insecten uitwerpselen hebben een chemische, sterk aantastende eigenschap en zorgen dat schimmelgroei eerder kan ontstaan dan bij de meeste overige vervuilingen. Zie de eerste onderstaande foto met schimmelgroei op insecten uitwerpselen.
Roet ontstaat over het algemeen door (open) haarden, kaarsen en brand. Het verwijderen van roet is minder eenvoudig, het is fijn van structuur en zeer smettend. Roet direct op een verflaag is alleen met speciale methodes en middelen te verwijderen. Wanneer de verf wat poreus is of bij stukken onbeschilderde grondering met absorberende eigenschappen is het roet niet volledig te verwijderen. Wanneer bij de aanwezigheid van roet de vernislaag verhit wordt en smelt kan het roet in de vernislaag terechtkomen. Het verwijderen van de vernislaag is dan de enige oplossing. Bij een brand ontstane roet kan een zodanige samenstelling hebben dat het een etsende werking heeft. Vaak is dit zichtbaar bij de metalen onderdelen van een schilderij in de vorm van oxidatie zoals roest of wanneer al aanwezig een toename van het roest.
Wanneer het roet in de verflaag terecht is gekomen is vooralsnog geen behandeling meer mogelijk zonder de originele verflaag aan te tasten. Meer informatie over waarom schilderijen schoonmaken specialistisch werk is.
De tweede foto hier onder toont het verwijderen van een laag roet van een gevernist schilderij. Bij de derde foto wordt een vernislaag verwijderd die bij een brand zodanig verhit is geweest dat het vernis is gesmolten en het roet heeft opgenomen.

Waarom professioneel advies belangrijk is

In de praktijk zien wij regelmatig schilderijen waarbij schade is ontstaan door goedbedoelde schoonmaakpogingen, deze pogingen behoren tot de meest voorkomende oorzaken van vermijdbare schade aan schilderijen. Deskundig advies kan veel onherstelbare schade voorkomen.