Schade ontstaan door ondeskundig schoonmaken van schilderijen

Een behandeling als het verwijderen van oppervlaktevuil of het verwijderen van vernislagen en een nieuwe vernislaag aanbrengen is een onderdeel van het restauratievak maar wordt vaak door niet deskundigen gezien als een minder kwetsbare, eenvoudige behandeling. Dit is echter niet zo, het is eerder een behandeling die veel onderzoek en zorgvuldigheid vereist. Het komt voor dat bij de huiselijke schoonmaak met een natte doek over het oppervlak van een schilderij wordt gewreven of bij een meer grondige aanpak halve uien, aardappels, kant en klare middelen enzovoorts. Naast het gebruik van verkeerd gekozen middelen kan ook de methode van behandeling de oorzaak van schade zijn. Hieronder een uitleg met voorbeelden hoe groot de risico's zijn door het nie4t professioneel behandelen van schilderijen.

Schades ontstaan door ondeskundigheid zijn vaak onomkeerbaar, dat wil zeggen dat aan het origineel dermate schade is toegebracht dat volledig herstel niet mogelijk is. De vernis- of verflaag zijn zodanig aangetast dat een vernislaag verwijderd dient te worden en/of de verflaag zal moeten worden behandeld om de schade aan het oog te onttrekken. Verloren gegaan origineel materiaal is voorgoed verdwenen. Het is onmogelijk om een beschadigd schilderij in zijn originele of oorspronkelijke staat terug te brengen, het schilderij is na behandeling een gerestaureerd schilderij geworden dat wil zeggen met aan het oog onttrokken verlies van origineel materiaal. Onderstaande voorbeelden zijn ontstaan door ondeskundige handelingen aan schilderijen die uiteindelijk in ons atelier voor onderzoek zijn aangeboden. Voorbeeld 2 is van alle voorbeelden de enige waarbij er sprake is van herstel. Hier is de vernislaag gaan schilferen waarschijnlijk doordat bij een vuilafname met waterige middelen het oppervlak te lang nat is gebleven. Het gerstel bestond uit het verwijderen van de schilferende vernislaag en een nieuwe vernislaag aan te brengen, de verflaag bleek onaangetast.

Een restaurator dient zich te verantwoorden (zie E.C.C.O. Ethische code), vraagt u gerust hoe en met welke middelen uw schilderij zal worden behandeld. Na restauratie dient door de restaurator een behandelingsverslag te worden opgesteld wat in principe bij het schilderij bewaard dient te worden.

Een met schadelijke middelen behandelt schilderij zal er in de eerste instantie schoon uit kunnen zien maar kan in de loop der tijd ernstig achteruit gaan door de nawerking van de achtergebleven middelen en/of de methode van behandeling. Onderstaande voorbeelden laten zien welke schade kan ontstaan door het ondeskundig schoonmaken van schilderijen. Bij enkele van deze voorbeelden (foto 2, 4 en 5) is de aantasting pas in een later stadium zichtbaar geworden, over het algemeen is dit een proces in ontwikkeling en dient een conserverende behandeling te worden toegepast om het proces te stoppen. Foto 1 toont de schade die is ontstaan doordat een ongevernist 18de eeuwse Regentenbord met teveel water is behandeld, de zwarte verf is opgelost en is gaan lopen. Foto 3 toont schade die onstaan is door teveel of te sterke oplosmiddelen, of te hard gepoetst is. De verf op de toppen van de doekstructuur is daarbij opgelost en weggenomen waardoor de witte grondering zichtbaar is geworden. Foto 4 laat zien wat er gebeurd met de grondering als teveel water diep doordringt in de vernis- en verflagen. Door craquelures kan water door middel van capillaire werking naar de onderste lagen doordringen. Doordat grondering over het algemeen poreus is neemt het water op en kan daardoor loskomen van de ondergrond, het doek of het paneel. Foto 6 toont een ongevernist portret waarbij de verflaag gecrepeerd is omdat deze werd behandeld met water waaraan zeep was toegevoegd.

Niet zichtbaar is de schade die ontstaat wanneer ongeverniste verflagen met verkeerde middelen of methodes worden behandeld waarbij oplosbare additieven uit de verflaag worden weggenomen. Het ontbreken van deze additieven zorgt voor een degradatie van de verflaag. Dit is bij veel moderne acryl- en olieverfschilderijen het geval.

Niet schadelijk maar wel zeer storend is een niet volledig verwijderde vernislaag. Resten vergeelde vernis vaak in de diepere delen van de pasteuze verfpartijen hebben invloed op de kleurhelderheid en geven een onrustig effect. Onderstaande foto 7, de oude resten die bij een vorige vernis afname niet zijn weggenomen zijn nu duidelijk zichtbaar omdat ze soms minder makkelijk oplossen en weg te nemen zijn. De koele kleuren van het blauw tonen hier groen, het beeld is vlekkig onrustig.

Schilderijen vormen vroeg of laat ouderdomscraquelé, beginnend met een zeer fijn patroon met barsten die zich vormen in de hard geworden verflaag en niet tot nauwelijks zichtbaar is. De barsten worden in de loop der tijd steeds breder en zichtbaarder en geven vloeistoffen, versnelt door de capillaire werking, toegang tot de grondering. De grondering van een schilderij kan voor een deel uit krijt bestaan waarvan de absorberende werking voor een goede hechting met de verflaag zorgt. Door de absorberende eigenschap neemt de grondering via het craquelé water/vocht op met de daarin opgeloste stoffen. Het water zal uiteindelijk uit de grondering wegtrekken en verdampen, de in het water opgeloste stoffen blijven als residuen achter. Deze residuen kunnen van een aantastende aard zijn, zoals de zepen die door ondeskundigen voor de reiniging van schilderijen vaak worden toegepast. Groene zeep maakt hard geworden olieverf week en dringt zich in de verflaag. Er bestaat vooralsnog geen methode waarmee de in de grondering van een schilderij getrokken residuen kunnen worden verwijderd.
Achtergebleven residuen kunnen ook een goede voedingsbodem voor schimmels zijn, zoals de residuen van aardappels, uien, melk enzovoorts (zie pagina vuil verwijderen). Onderstaand voorbeeld 8 laat dit effect zien, het verder nauwelijks vuile schilderij toont schimmelgroei in en op de craquelures.

Omdat de grondering van een schilderij op doek of paneel vocht kan opnemen is het mogelijk bij een schilderij met craquelé dat de grondering, bij een overvloedige of langdurige behandeling met waterige middelen, zwelt en brosser wordt. Hierdoor zal de hechting tussen grondering en doek en de hechting tussen grondering en verflaag sterk verminderen. Een ernstige schilfering kan hiervan het gevolg zijn die pas in een later stadium zichtbaar zal worden, bovenstaande foto's 4 en 5 zijn hier een voorbeeld van.

Vocht kan ook de hechting tussen de verf- en vernislaag verzwakken waardoor de vernislaag eerst zal loskomen en later zal afschilferen, dit probleem toont foto voorbeeld 2.
Het loskomen van de vernislaag is herkenbaar door plekken met verminderde transparantie en bij een vergeelde vernislaag door minder transparante lichtgele plekken zoals onderstaande voorbeelden 9, 10 en 11 laten zien.

Wanneer voor het verwijderen van een vernislaag een oplosmiddel wordt toegepast die te sterk is of het oplosmiddel wordt te rijkelijk of te langdurig met de vernis- en verflaag in contact gebracht, zal de verflaag daar schade van oplopen. Een veel gebruikte term voor het afnemen van een deel van de originele verflaag is "verpoetsen". De fijngeschilderde detaillering aan de top van de verflaag (zo ook de signatuur en datering) zal min of meer oplossen en verdwijnen evenals de kleurvlakken van de pigmenten die meer bindmiddel hebben, zoals bij de zwarte verven. Het resultaat zal een vlakker, minder gedetailleerd tafereel zijn met storende elementen zoals sleetsheid. Sleetsheid toont zich meestal door een patroon van witte puntjes die ontstaan doordat een deel van de verf wordt weggenomen waarbij aan de toppen van de weefstructuur van het doek de lichte grondering zichtbaar wordt, zie ook bovenstaand voorbeeld 3. Soms kunnen zulke grote partijen verdwenen zijn dat alleen een reconstructie van de verloren gegane figuratie mogelijk is wanneer nog gedetailleerde foto's of tekeningen aanwezig zijn van het schilderij voor deze beschadiging.
Sleetsheid is een verlies van origineel materiaal en kan niet hersteld worden, alleen ontstoord. De verwijderde detaillering is over het algemeen voor altijd verloren.
Verkeerd gekozen oplosmiddelen kunnen leiden tot crepering van de verflaag, bij crepering komt het pigment los van het bindmiddel en toont over het algemeen als een witte vlek. Voorbeeld 6 toont een crepering van de verflaag, echter was het hier water met zeep dat de crepering deed ontstaan maar is hetzelfde fenomeen. Veel van deze schade ontstaat door onjuiste behandeling en had in veel gevallen voorkomen kunnen worden.

De aanwezigheid van een vernislaag speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van schade. Onder andere een ongelijk verouderde vernislaag of een vernis die partieel is aangebracht kan onvoorspelbaar reageren op reiniging. Daarnaast kunnen eerdere restauraties, zoals retouches of overschilderingen, extra gevoelig zijn voor oplosmiddelen zeker wanneer ze op de vernislaag zijn aangebracht. Meer hierover leest u op de pagina over vernis verwijderen en retouches en overschilderingen. Grondig onderzoek voor aanvang van een restauratie is daarom zo belangrijk om te weten of oude restauraties aanwezig zijn en hoe en waarmee het schilderij is opgebouwd en samengesteld. Hierbij wordt onder andere gebruik gemaakt van specialistische fotografie, stereo microscopen, dwarsdoorsneden en kleine proefjes. Schade die ontstaat door onjuiste behandeling maakt restauratie vaak complexer en tijdrovender. Dit heeft direct invloed op de uiteindelijke behandeling en de kosten. In veel gevallen geldt dat voorkomen eenvoudiger is dan herstellen. Meer informatie hierover vindt u op de pagina over kosten van restauratie.