Het vernis verwijderen bij schilderijen

Het verwijderen van een vernislaag van een schilderij is, ondanks de vele middelen die ons ter beschikking staan, een van de meest risicovolle handelingen in het restauratievak. Er zijn methodes om dit risico van te voren zo te minimaliseren dat een vernisafname niet een "avontuurlijke" onderneming wordt. Echter is het van het grootste belang om tijdens de werkzaamheden bij elke handeling zeer alert te zijn en wanneer noodzakelijk de behandeling te stoppen of van methode te veranderen.

Vernissen vergelen, craqueleren, creperen, desïntegreren, veranderen chemisch of mechanisch aan het oppervlak zoals blauwe waas, blooming, matheid waardoor de toegankelijkheid en de leesbaarheid van het tafereel wordt verstoord. De overweging om een vernislaag te verwijderen en te vervangen voor een nieuwe laag wordt bepaald door de conditie van de laag en de mate van verstoring.
Soms dient een vernislaag te worden weggenomen omdat er problemen zijn met de verflaag. Over het algemeen wordt het besluit voor een vernisafname vanuit een esthetische overweging genomen. Bij enkele vernisproblemen volstaat het, wanneer het vernis nog niet storend vergeeld is, met een kleine handeling de storende elementen te minimaliseren. Bij vernissen op basis van natuurlijke harsen zoals dammar en mastiek gaat het proces van verkleuring door, het tafereel van een schilderij wordt steeds geler tot bruingeel. Tegenwoordig voorzien professionele retauratie ateliers schilderijen van niet vergelende vernissen.

Vergeelde vernissen verminderen de transparantie, de kleurhelderheid, de toon- en kleurcontrasten, de nuances en de detaillering van het tafereel. Deze effecten veroorzaken een verlies aan ruimtelijkheid en diepte, het geheel wordt vlakker en monotoner, het tafereel is daardoor minder toegankelijk.


Bij een vernisafname is het de bedoeling dat een vernislaag wordt verwijderd en een nieuwe laag wordt aangebracht. De huidige, meest toegepaste techniek, is het vloeibaar maken van de vernislaag met behulp van oplosmiddelen zodat de laag kan worden afgenomen. Dit dient te worden gedaan zonder dat de verflaag wordt aangetast, de keuze van middelen en methode is daarom logischerwijs die van de mildst mogelijke.
De toplaag bij de verflaag van veel schilderijen is de finishing touch van de kunstenaar, de laatste detaillering is aangebracht meestal in dunne verftoetsen en verflagen (glacis). Bij olieverf kan in de verdunner voor de verf van de detaillering een deel vernis aanwezig zijn, dit maakt de laag gevoelig voor de oplosmiddelen die bij het verwijderen van vernislagen worden toegepast.

Er zijn vernislagen die in een later stadium door anderen dan de kunstenaar op een ongevernist schilderij zijn aangebracht, dit wordt als onethisch beschouwd omdat de kunstenaar redenen had om geen vernislaag aan te brengen. In een dergelijk geval is het verwijderen van de vernislaag en het niet opnieuw vernissen in het belang van het karakter van het kunstwerk. Echter zal het tafereel na het verwijderen van deze vernislaag niet meer hetzelfde tonen als voor het aanbrengen van het vernis omdat bepaalde kleuren meer verzadigd zullen zijn en het effect dat een matte verflaag geeft verminderd is. Zo geeft het aanbrengen van een vernislaag op een schilderij waarbij dat niet zou moeten een irreversibele schade.

Onderzoek gaat vooraf aan een vernisafname, de staat van de vernis- en verflaag wordt gecontroleerd en er worden een of meerdere vernis verwijder proefjes genomen. Als het mogelijk is om de vernislaag te verwijderen wordt er een behandelingsplan opgemaakt. Wanneer de controle wordt belemmerd door een vuillaag dient deze eerst te worden verwijderd, zie de pagina over vuil verwijderen. Voor aanvang van een vernisafname zal altijd eerst het vuil van het oppervlak worden verwijderd.

Omdat elk schilderij voor wat betreft de techniek en materialen op een unieke manier is samengesteld dient de methode voor het verwijderen van het vernis per schilderij te worden aangepast. Voor vernisafnames kunnen een aantal oplosmiddelen worden gebruikt, deze variëren van eigenschap en sterkte. Ze kunnen onderling worden gemengd en de mate van vloeibaarheid kan worden aangepast om tot het meest geschikte middel voor een specifieke vernisafname te komen. De handeling waarbij het middel wordt toegepast wordt per vernisafname bepaald, dit is niet altijd met behulp van wattenstokjes. Naast oplosmiddelen zijn er nog andere middelen.
Bij slecht oplosbare vernissen is het soms mogelijk de vernislaag mechanisch te verwijderen met behulp van een geavanceerde techniek en een stereomicroscoop.


Een vernislaag kan zijn aangebracht door de kunstenaar of in een later stadium door restauratoren, lijstenmakers e.a.
Een kunstenaar kan besluiten om de verflaag van zijn schilderij te voorzien van een vernislaag of een ander transparant materiaal. Redenen waarom een kunstenaar besluit om een vernislaag aan te brengen, zijn onder andere:
  - als beschermlaag
  - om over het gehele oppervlak een gelijkmatige glans of matheid te verkrijgen
  - om ingeschoten (mat geworden) verfpartijen op te halen
  - om een transparante kleurlaag (kleurvernis) aan het gehele tafereel toe te voegen
Het is niet de norm dat een verflaag voorzien is van een vernislaag. In de loop van de 20ste eeuw hechten kunstenaars steeds meer aan een mat en niet reflecterende oppervlak, de schilderijen werden vaker ongevernist gelaten. In de hedendaagse schilderkunst hebben schilderijen over het algemeen geen vernislaag.

Er zijn vele materialen die als vernislaag toegepast worden, dit kunnen onder andere vernissen op basis van natuurlijke harsen of op basis van kunstharsen zijn maar ook een materiaal als eiwit (eiervernis). Er zijn verschillende methoden om een vernislaag aan te brengen, de kunstenaar bepaalt na het vervaardigen van het schilderij welke wordt toegepast en hoe deze zal worden aangebracht.

De veranderingen die plaatsvinden wanneer een schilderij van een vernislaag wordt voorzien zijn over het algemeen;
  - de helderheid en toon van de kleurvlakken verandert (verandering van brekingsindex)
  - donkere kleurvlakken worden donkerder
  - bij donkere kleurvlakken ontstaat spiegeling wanneer een glansvernis is aangebracht
  - bij pasteuze plekken ontstaan kleine reflecties (glansvernis)
Bij het dik aanbrengen van een vernislaag lopen de diepere delen van de structuur van het verfoppervlak vol vernis waardoor het effect van de verfstreken verminderd wordt, zie hieronder het eerste voorbeeld. Een onregelmatig aangebrachte vernislaag is, omdat deze helder en transparant is, niet storend maar wanneer deze vergeeld wordt het een storend vlekkerige laag, zie het middelste voorbeeld hieronder. Het rechter voorbeeld is een Ultravioletlicht opname van een schilderij met een onregelmatige laag vernis (toont helder groen) die zo rijkelijk is aangebracht dat de vernis druipvormig naar beneden is gaan lopen.

Soms besluit een kunstenaar aan het vernis een kleur toe te voegen om over het geheel een gelijkmatige verandering van kleur te verkrijgen. Dit gebeurt onder andere om iets meer samenhang tussen de verschilldende kleurvlakken te verkrijgen. Wanneer een gekleurde vernislaag door de kunstenaar is aangebracht, of het is niet duidelijk wie de laag heeft aangebracht, dan dient deze te worden gezien als onderdeel van het kunstwerk. Het zou onethisch zijn de laag te verwijderen ook al is deze vergeeld omdat het deel uitmaakt van het gehele beeld dat de kunstenaar voor ogen had.

Een gekleurde vernislaag kan ook door een ander dan de kunstenaar in een later stadium zijn aangebracht. Meestal gebeurt dit om schade zoals sleetsheid die bij een ondeskundige schoonmaak is aangericht te verbloemen. In deze gevallen is de vernislaag meestal enigszins bruingeel gekleurd zoals een oude vernislaag en doet daarom afbreuk aan het tafereel.


Niet oorspronkelijke aanvullingen van de verflaag zoals retouches en overschilderingen kunnen oplosmiddelen gevoelig zijn waardoor deze bij een vernisafname eveneens worden opgelost en afgenomen. Een vernisverwijdering betekent in een dergelijk geval dat er nieuwe retouches dienen te worden aangebracht. Er is dan geen sprake meer van een vernisafname alleen, de vernisafname wordt een gecompliceerde behandeling. Voor meer informatie over retouches en overschilderingen zie pagina retouches en overschilderingen.


Wanneer een voor de verfsoort (olie, acryl, tempera enz.) geschikte vernislaag is aangebracht dan tast deze de verflaag niet aan zoals vuil dat doet, de vernislaag beschermt de verflaag.
Vernislagen waar iets aan mankeert kunnen deze beschermende eigenschap geheel of gedeeltelijk verliezen waardoor omgevingsfactoren invloed kunnen hebben op de verflaag.
Van sommige moderne vernissen is bekend dat deze in de loop der tijd vrijwel onoplosbaar worden (cross-linking), dit zou problemen kunnen geven wanneer de laag om bepaalde redenen verwijderd dient te worden. Zo is de, niet voor schilderijen bedoelde, botenlak een sterk vergelende lak die na droging niet meer met oplosmiddelen van een verflaag te verwijderen is. Ook een niet bij een verfsoort passende vernis kan voor problemen zorgen.
Opvallend is dat minder voorzichtig omgegaan wordt met schilderijen met sterk vergeelde vernislagen en/of vuillagen, hoogstwaarschijnlijk omdat deze daardoor een verwaarloosd uiterlijk lijken te hebben. Mede daarom is de restauratie van dergelijke schilderijen tevens een conserverende behandeling.
Bij schilderijen met diepe craquelé kan bij een vernisafname waarbij oplosmiddelen overvloedig worden toegepast of bij het aanbrengen van een nieuwe vernislaag met overvloedig vernis, het vernis door de craquelé in het textiel van de drager terecht komen, zie voorbeeld van vernisdoorslag hieronder. Het vernis is hieruit niet meer te verwijderen en verminderd de elasticiteit en de mogelijkheid van het opnemen en afstaan van vocht van het textiel.

Bij een klein percentage van de schilderijen waarbij een vernisafname door vergeling en/of aantasting gewenst is kan dit met de huidige middelen en methodes niet worden uitgevoerd zonder dat de verflaag wordt aangetast. Het onderzoek naar methodes en middelen om vernis te verwijderen gaat door, regelmatig komen hieruit nieuwe toepassingen. Het verwijderen van vernis vereist ervaring en kennis van materialen en wordt normaliter uitgevoerd door een restaurator. Professionle restauratoren volgen deze ontwikkelingen.
Zie het overzicht van deze website over risico's van schoonmaken van schilderijen.