Schilderijen retouches en overschilderingen

Retouches zijn niet oorspronkelijke aanvullingen van verf op ontbrekende of aangetaste verfdelen met de bedoeling het storende effect ervan te minimaliseren. Wanneer een retouche zich niet beperkt tot het storende gedeelte maar zich over de intacte originele verflaag uitbreidt spreekt men van overschildering.
De retouches bevinden zich over het algemeen op vullingen, de verf- of vernislaag.

Er zijn verschillen in samenstelling en eigenschappen bij retoucheerverven, ze zijn kant en klaar te koop of zelf te vervaardigen. Belangrijk is onder andere dat ze de originele verflaag niet aantasten, dat ze te verwijderen zijn zonder dat de originele verflaag wordt beschadigd (reversibel) en dat de kleur over langere tijd niet of slechts weinig veranderd.

Om zoveel mogelijk van de originele verflaag te laten zien dienen retouches zich te beperken tot de schade. Daarmee wordt ook voorkomen dat de originele verflaag kan worden aangetast bijvoorbeeld doordat de retoucheerverf zich onoplosbaar daaraan hecht. Of omdat door invloed van licht een kleurverschil in de originele verflaag ontstaat tussen het door de met retoucheerverf bedekte en het onbedekte gedeelte.
Ook het vulmateriaal dat bij het op niveau brengen van lacunes wordt toegepast dient zich niet op de originele verflaag te bevinden. Zo kan bij het ondeskundig retoucheren eveneens schade ontstaan naast wat met onprofessioneel schoonmaken gebeurd. Zie onderstaande voorbeelden van overschilderingen behalve bij de vierde foto waar het witte vulmateriaal zich ruim over de originele verflaag bevindt.

Een storende plek geïntegreerd retoucheren vraagt onder andere om de juiste kleur en oppervlaktestructuur. Hierbij is het van belang dat de kleur van om de storende plek bevindende originele verflaag zich toont zonder ontkleurd te zijn door vergeelde vernislagen of oppervlaktevervuiling. Het vuil zal in elk geval moeten worden weggenomen voor het retoucheren. Het komt voor dat schade dient te worden ontstoord bij een schildering waarop nog een vergeelde vernislaag aanwezig is. Dit kan een of meer redenen hebben, uitleg hierover is te vinden op de pagina vernis verwijderen.
Om het integreren te vergemakkelijken wordt de techniek toegepast om de retoucheerverf over de omliggende originele verflaag te plaatsen (overschilderen) met een verloop naar transparant zodat deze zich langzaam mengt met de omgevingskleur. Deze techniek van overschilderen wordt als onethisch beschouwd. Eveneens onethisch is het retoucheren over ongevulde lacunes of beschadigingen, zoals het voorbeeld hieronder de tweede foto laat zien. Voor een goed geïntegreerde retouche is het noodzakelijk dat de te retoucheren lacune of schade op niveau wordt gebracht met een vulmiddel dat tevens een zo gelijkend mogelijk oppervlakte structuur dient te krijgen als de originele verflaag.

Het aanbrengen van overschilderingen met de bedoeling om bepaalde delen van het tafereel aan te zetten, oftewel te accentueren. Dit wordt toegepast om bijvoorbeeld de contrastwerking te vergroten of om meer kleurhelderheid te verkrijgen en is als zeer onethisch te beschouwen.
De signatuur en datering van de kunstenaar kan gevoeliger zijn voor oplosmiddelen dan de rest van de schildering. Dit komt omdat deze als laatste meestal in dunne verf werd aangebracht. Ook de hiervoor veel toegepaste kleur zwart is gevoeliger voor oplosmiddelen. Wanneer de signatuur en datering bij een vernisafname met te sterke oplosmiddelen wordt aangetast, wordt dit vaak verbloemd door het aanzetten van de letters en/of cijfers.

Bij sommige dilettante behandelingen van schilderijen worden grote partijen overschilderd of overgesaust. Dit wordt toegepast om een meer bewerkelijke manier te vermijden zoals het inpunten van vele kleine beschadigingen bij onder andere het ontstoren van een sleetse partij. Of om ouderdomsbarsten aan het oog te onttrekken. Van de originele verflaag is dan nauwelijks meer iets te zien en ook dit wordt gezien als zeer onetisch. Onderstaande vier voorbeelden zijn extreme vormen waarbij niet professionele restauratoren volledig zijn losgegaan door de schilderijen vrijwel volledig te overschilderen. Hiermee is de originele staat ernstig aangetast, het tafereel is minder verfijnd en toont vreemd en onnatuurlijk. Ook is veel van de detaillering weggeschilderd zoals bij onderstaand voorbeeld een heel dorp is verdwenen. In onderstaande gevallen is met olieverf geschilderd dat op termijn een onoplosbare binding aangaat met de originele olieverflaag als niet eerst een tussenvernislaag is aangebracht. Wanneer schilderijen ter retauratie worden aangeboden waarbij deze olieverf overschilderingen nog niet zo lang geleden zijn aangebracht kunnen ze nog worden weggenomen zonder dat daarbij de originele verflaag wordt aangetast.

Wanneer een groot deel van de originele verflaag ontbreekt, een partij waarin voorheen zich een deel van de figuratie van het tafereel heeft bevonden, kan deze op verschillende manieren worden behandeld. Onder andere door middel van een neutrale retouche, deze ontstoord het gebied zodanig dat het op beschouwingsafstand niet onmiddellijk opvalt, echter is hierbij geen sprake van reconstructie. Reconstructie is de ontbrekende partij zodanig behandelen dat deze goed geïntegreerd is, er wordt gestreefd naar een invulling die visueel zoveel als mogelijk met het oorspronkelijke tafereel overeenkomt. Echter zonder goed onderzoek, informatie zoals oude foto's van voor de calamiteit is dit onmogelijk en kan misinterpretatie optreden.
Onderzoek en grote terughoudendheid is van belang wanneer partijen gereconstrueerd worden, speculatie dient te worden vermeden omdat het kan interfereren met de bedoelingen van de kunstenaar.


Met retouches en overschilderingen kunnen zich problemen voordoen die te maken hebben met de samenstelling van de retoucheer verf en de invloed van licht en klimaat.
De materialen in de retoucheerverf kunnen in de loop der tijd een chemische of fysische verandering ondergaan waardoor deze visueel veranderen en daardoor gaan opvallen. Bijvoorbeeld retouches met lijnolie als bindmiddel zullen op den duur verdonkeren omdat het bindmiddel donkerder wordt, bepaalde pigmenten zijn niet voldoende lichtecht en verliezen kleurkracht, de verf is chemisch instabiel waardoor deze van kleur veranderd of breekt en losraakt. De bovenste twee voorbeelden van onderstaande foto's tonen wit geworden retouches door een chemisch proces van het pigment zinkwit. Het derde voorbeeld toont donker geworden olieverf retouches die hoogstwaarschijnlijk oorspronkelijk goed geïntegreerd van kleur waren. De vierde foto toont een olieverf retouche waarbij vanwege fysische verandering barst vorming optreed en de retoucheerverf begint los te komen.

Met behulp van Ultra-Violetlicht zijn retouches en overschilderingen die niet ouder zijn dan ca 60 jaar te herkennen doordat deze het licht anders reflecteren dan de originele verflaag. Recent aangebrachte retouches (zie eerste twee foto's hieronder) absorberen Ultra-Violetlicht meer dan oudere retouches, zie vierde voorbeeld foto hieronder waarbij een schilderij in het verleden meerdere keren is behandeld. Bij sterk vergeelde vernissen wordt het Ultra-Violetlicht grotendeels gereflecteerd door de vernislaag, dit effect belemmert het herkennen van retouches en overschilderingen. Onder andere met behulp van de microscoop of door middel van Infrarood fotografie is het nog mogelijk deze zichtbaar te maken.
Soms wordt gebruik gemaakt van vernissen waaraan een Ultra-Violetlicht reflecterend product is toegevoegd, deze worden bij dilettante behandelingen toegepast om te verbloemen dat er in een schilderij is geretoucheerd.
Ook oppervlaktevuil kan het herkennen van retouches ernstig belemmeren, zie onderste twee foto's. Lees de pagina over het verwijderen van oppervlaktevuil voor meer informatie.
Onderstaande voorbeelden zijn allen Ultra-Violetlicht opnames. Het maken van een Ultra-Violetlicht opname wordt standaard toegepast bij elk schilderij dat voor onderzoek ter restauratie wordt aangeboden. Het is van groot belang te weten of een schilderij eerder gerestaureerd is en als dat zo is, wat voor behandeling er is uitgevoerd. Professionele restauratie ateliers maken een verslag van elk behandeld schilderij zodat ook op schrift is vastgelegd wat de methode van behandeling was, waarom en met welke materialen. Een kopie hiervan dient bij het schilderij bewaard te worden zodat restauratoren in de toekomst beter op de hoogte zullen zijn van het restauratieve verleden van een schilderij.

Het komt voor dat een schilderij zodanig sleets of beschadigd is dat er veel geretoucheerd dient te worden. Omdat een dergelijk schilderij minder financiële waarde heeft dan een schilderij met een paar retouches wordt soms over het gehele schilderij een Ultra-Violetlicht reflecterende vernis aangebracht waarop na droging een paar kleine retouches worden geplaatst. Bij inspectie met een UV-lamp lijkt het schilderij in een goede staat op die paar kleine retouches na. Dit wordt soms toegepast in de kunsthandel en dient gezien te worden als onethisch. Voor de conditie van het schilderij maakt dit niet uit, voor restauratoren in de toekomst zou dit een probleem kunnen vormen.