Waardoor worden de kosten van het schoonmaken van schilderijen bepaald

De hoogte van de kosten is afhankelijk van diverse factoren. Bij het schoonmaken van schilderijen dient er een onderscheid te worden gemaakt tussen de verschillende behandelingen:

1. het afnemen van stof, vuil en aanslag van het oppervlak van een verf- of vernislaag
2. het verwijderen van een vernislaag en een nieuwe vernislaag aanbrengen
3. of beide A en B

A. De vervuiling van een schilderij

In de loop der tijd vervuilt een schilderij aan de voor- en achterzijde. Behalve dat het vuil de helderheid en de toegankelijkheid van het tafereel vermindert tast het verf- en vernislagen aan. Het tast aan de achterzijde de textiel van het doek en het hout van spieramen en paneel aan. Dit vuil dient periodiek verwijderd te worden.
Over het algemeen vergt het afnemen van een laag oppervlaktevuil of nicotine-aanslag minder tijd dan het verwijderen van een vernislaag. De kosten voor de behandeling kunnen variëren door onder andere het formaat van het schilderij en de oppervlaktestructuur van de verflaag. Wanneer het schilderij een grillige oppervlaktestructuur heeft zal het afnemen van het vuil meer tijd vergen.
Schilderijen zonder vernislaag vragen over het algemeen meer tijd omdat vuil verwijderen van een verflaag met grotere nauwkeurigheid dient te gebeuren. Een veelgebruikte methode door restauratoren voor het verwijderen van oppervlaktevuil en vernis is met behulp van wattenstokjes. Schilderijen die in impasto techniek vervaardigd zijn waarbij de verf niet verdund is kunnen aan de toplaag vele dunne puntige delen hebben waaraan de watten van wattenstokjes blijven haken, bij onnauwkeurige behandeling kunnen deze dunne verfdelen makkelijk afbreken. Een oppervlaktevuil- of vernisafname vergt bij schilderijen met deze verf structuur aanzienlijk meer tijd dan gemiddeld.
Onderstaande foto's tonen grote verschillen in hoeveel werktijd en daarmee de kosten. Foto 1 toont een olieverf schilderij op paneel met een zeer glad oppervlak en een goede, gesloten vernislaag. Foto 2 toont een olieverf schildering dat in impasto techniek is opgebouwd en geen vernislaag heeft. Beide hebben veel oppervlaktevuil, bij het schilderij van foto 1 is dat een laag oppervlaktevuil met veel sigarettenrook aanslag en bij foto 2 is het een gebruikelijke grijze vuillaag echter er bevindt zich veel meer vuil en stof op de impasto delen. Het schilderij van foto 2 is bewerkelijker, vergt meer zorgvuldigheid en daardoor veel meer behandel tijd en kosten.

Complexer wordt het wanneer er problemen zijn met de vernis- of verflaag (zoals schilferingen) zodat een behandeling als het afnemen van het vuil niet kan worden uitgevoerd voordat aan schilderij de noodzakelijke behandelingen zijn uitgevoerd. Daarmee vergt een restauratie meer tijd en zullen de kosten hoger zijn dan gemiddeld. Een schilderij dient daarom periodiek gecontroleerd te worden door een professioneel schilderijenrestaurator om ervoor te zorgen dat actieve aantasting of dreigend materiaalverlies zo snel mogelijk kan worden gestopt. Daarom is het aan te raden om met het schilderij naar een restauratie atelier te gaan voor een advies.

De voorzijde van een textiele drager is beschermd door een grondering, verflaag en/of vernislaag, de achterzijde van het doek is kwetsbaar omdat het textiel daar bloot staat aan invloeden van temperatuur, luchtvochtigheid en vervuiling. De invloed hiervan veroorzaakt onder andere ouderdomscraquelé in de lagen aan de voorzijde. Ook de achterzijde dient daarom periodiek ontdaan te worden van stof, vuil en eventueel schimmels. Bij sterke vervuiling hoopt het vuil zich tussen spieraam en doek op en kan daar door het inklinken van het vuil voor deformaties zorgen. Soms komt ander materiaal tussen spieraam en doek terecht zoals gruis van een muur of stuclaag, losgeraakte spieën, spijkers, punaises, dennennaalden van kersttakken enzovoorts waardoor deformaties ontstaan waarbij verfdeeltjes worden losgedrukt. Daar terechtgekomen scherpe voorwerpen zoals spijkers en punaises kunnen zelfs op den duur een gat in de drager veroorzaken. Het stof- en vuilvrij maken van de achterzijde vergt over het algemeen minder tijd maar kan complexer worden door onder andere schimmels, vastzittend vuil tussen spieraam en doek, actieve houtworm in het spieraam en een kwetsbare conditie van de lagen aan de voorzijde.

Bij de conservering en retauratie van schilderijen wordt vanzelfsprekend de achterzijde behandeld. Daarbij is een goede methode van inlijsten en voor wat betreft schilderijen op doek het aanbrengen van een achterkantbescherming van groot belang om de invloed van het klimaat te minimaliseren en het opnieuw vervuilen van de achterzijde te voorkomen. Deze behandeling vergt over het algemeen weinig tijd en heeft een zeer goede conserverende en preventieve werking. Omdat de behandelingsduur voor het verwijderen van oppervlaktevuil over het algemeen kort is kunnen de kosten samen met de behandeling van de achterzijde beperkt blijven.

B. Een storende vernislaag

Vernissoorten voornamelijk op basis van natuurlijke materialen vergelen in de loop der tijd, dit is een vorm van oxidatie. Een vernislaag kan ook op een andere manier achteruitgaan waardoor deze de verflaag niet voldoende beschermt of een storende werking veroorzaakt voor wat betreft de toegankelijkheid van het tafereel. Deze achteruitgang van het vernis wordt vaak door omgevingsfactoren veroorzaakt, de relatieve luchtvochtigheid en oppervlaktevuil hebben daarbij de meeste invloed. Maar ook het reinigen van het vernisoppervlak met middelen waarbij de laag langdurig in contact staat met water heeft een aantastende werking. De toegepaste methode en de gevoeligheid van het vernis bepalen de schade die achteraf ontstaat, raadpleeg de pagina over schade aan vernislagen over schade die ontstaat door verkeerd gebruikte middelen en methodes.

Oppervlakteverontreinigingen zoals fecaliën van spinnen en andere insecten hebben een sterk aantastende werking op de vernislaag. Insectenfecaliën zijn een zeer goede voedingsbodem voor schimmels die eveneens de vernislaag aantasten.

Bij een aangetaste vernislaag die nog niet storend vergeeld is kan meestal een behandeling worden toegepast die voldoende ontstoord en die minder ingrijpend is dan het verwijderen en opnieuw aanbrengen van de laag.
Soms is een botenlak als vernislaag aangebracht, ook deze vergeelt en kan vooralsnog alleen worden opgelost met middelen die de verflaag aantasten. Het afnemen van een botenlak gebeurt, wanneer de hechting met de verflaag dit toelaat, door kleine deeltjes met een scalpelmes en met behulp van een stereo microscoop te verwijderen. Dit proces vergt veel behandel tijd. Botenlakken/olievernissen zijn zeer ongeschikt als vernislaag voor schilderijen.

Over het algemeen is het niet mogelijk bij een vernisafname met oplosmiddelen de in het verleden aangebrachte retouches te sparen. Dit betekent dat na een vernisafname bij schilderijen met retouches, nieuwe retouches zullen moeten worden aangebracht.
Het kan voorkomen dat er een probleem met de verflaag is waardoor de vernislaag dient te worden verwijderd voordat de verflaag behandeld kan worden. Een vernisafname wordt daardoor noodzakelijk zelfs als deze niets mankeert.
Het verwijderen van een vernislaag is aan zoveel factoren gebonden dat alleen na een grondig onderzoek bepaalt kan worden of een vernis afname mogelijk is en welke behandeling en behandelingsduur/kosten geschikt zal zijn. De pagina over vernis verwijderen geeft meer informatie specifiek over vernissen en het verwijderen ervan.

C. Oppervlaktevuil en een storende vernislaag

Wanneer met de goedkeuring van de opdrachtgever wordt besloten een vernislaag te verwijderen gaat daar, behalve wanneer niet aanwezig, het afnemen van stof, vuil en aanslag aan vooraf. Vergeelde vernislagen tasten een schilderij niet aan, de afname van een vergeelde vernislaag is over het algemeen een esthetische, voor het behoud niet noodzakelijke behandeling. Oppervlaktevuil afname is daarentegen wel een conserverende behandeling. In een dergelijk geval zal een behandelingsvoorstel uit twee of meer keuzes worden opgemaakt waarbij de conserverende behandelingen als eerste en belangrijkste zal zijn opgenomen. De opdrachtgever kan dan bijvoorbeeld voor de eerste behandeling kiezen en in een later stadium (want minder urgent) voor een vernisafname.

Soms kan een schilderij zodanig bedekt zijn met een nicotine-aanslag dat het onmogelijk is de vernislaag te beoordelen zonder eerst de aanslag te verwijderen. Onder de aanslag kan zich een storende vernislaag (vergeeld en/of onregelmatig) of niet storende vernislaag bevinden.
Met het verwijderen van de aanslag zal in ieder geval de aantasting van de vernislaag worden stopgezet.
Onderstaande voorbeelden 11 en 12 tonen schilderijen tijdens de restauratie, het oppervlaktevuil (met veel sigarettenrook aanslag) is partieel verwijderd waarbij de vernislaag beter te beoordelen is. Bij beide is duidelijk zichtbaar dat het vernis behoorlijk onregelmatig en vlekkerig toont, de vuilafname hier geeft wat meer helderheid maar resulteert in een storende vernislaag. Om de schilderijen toegankelijker te krijgen dient het vernis ook verwijderd te worden.

De problematiek van vuil en vernisbehandelingen en hoe deze verschillen wordt duidelijk uiteengezet op de pagina schilderij schoonmaken met een aantal voorbeelden uit de praktijk.

Na het onderzoek van het kunstwerk of de kunstwerken, op het atelier of op locatie, wordt er met de opdrachtgever besproken wat het beste is om te doen. Dit kunnen meerdere opties zijn:

1. Een behandeling is niet echt noodzakelijk, geen kosten.
2. Een kleine ingreep is voldoende, de kosten die daaraan verbonden zijn worden
   direct afgesproken. Een oppervlaktevuil of een nicotine/rookaanslag afname vallen hier vaak onder.
3. Er wordt na deskundig onderzoek een schriftelijke offerte gemaakt. De offerte bestaat uit een conditie beschrijving van het object, een behandelingsvoorstel, een te verwachten resultaat en een begroting. In deze offerte wordt een onderscheid gemaakt tussen:
   1. conservering (noodzakelijke ingrepen om achteruitgang te voorkomen).
   2. conservering en presentabel maken (noodzakelijke ingrepen & eenvoudig ontstoren van de meest opvallende schade).
   3. restauratie, d.w.z. alle handelingen verrichten om het object in een van te voren gedefinieerde toestand te brengen.
   
   Bij elk van deze drie mogelijkheden worden de te verwachten kosten vermeld.

Behandelingsvoorstellen kunnen enkelvoudig en met keuzemogelijkheden zijn. Dit heeft te maken met de complexiteit van de behandeling. Een uitgebreide behandelingsvoorstel bestaat uit meerdere voorstellen van een eenvoudige(allernoodzakelijkste) tot en met een volledige behandeling met de daarbij behorende begroting.

Voor onderstaand schilderij heeft de opdrachtgever een behandelingsvoorstel met twee opties gekregen:

1. conservering: verwijderen oppervlaktevuil met nicotine-aanslag, achterzijde schoonmaken, spanning van het doek verbeteren, achterkantbescherming aanbrengen en verbeterd inlijsten.
2. conservering en restauratie: naast het uitvoeren van de conservering (optie 1) wordt het vernis verwijderd, kleine beschadigingen ontstoord en een nieuwe vernislaag aangebracht.

De opdrachtgever heeft voor optie 2 gekozen "conservering en restauratie".
In het voorbeeld toont het gedeelte [C] het oppervlaktevuil met de nicotine-aanslag waaronder zich nog een vergeelde vernislaag bevindt, [B] de vergeelde vernislaag (het oppervlaktevuil is verwijderd) en [A] de van vuil en vernis vrij gelegde verflaag.

Zoals uit bovenstaande uitleg is op te maken variëren de kosten sterk al naar gelang wat uit het onderzoek naar voren komt wat betreft de staat van het schilderij en wat de klant als behandeling wenst. Het beste is om contact op te nemen met ons schilderijen restauratie atelier voor een afspraak om langs te komen met het schilderij voor een eerste onderzoek, dit is geheel vrijblijvend. Om meer inzicht te krijgen in de problematiek van vuil en vernissen bij schilderijen is het goed om bij de hoofdpagina schilderijen schoonmaken van deze website te beginnen omdat hier in het kort een duidelijk overzicht wordt gegeven.