Over het schoonmaken van schilderijen

Het schoonmaken van schilderijen is het verwijderen van oppervlaktevuil en/of het verwijderen van een storende vernislaag. Er spelen zoveel factoren een rol, die per object verschillen, dat geen algemeen geldende regels zijn op te stellen of een standaard middel is voor te schrijven.
Er is een groot verschil tussen de vervuiling van een schilderij en de problematiek rond vernislagen, daarom is de term schilderij schoonmaken te veelomvattend.

Twee van de meest voorkomende vervuilingen zijn een gele nicotine-aanslag en een lichtgrijze aanslag, deze beiden zijn over het algemeen redelijk goed en snel te behandelen.
Wanneer een vuilaanslag zich op een ongeverniste, voor behandeling gevoelige verflaag bevindt zal dit om een uitgebreider onderzoek vragen en, wanneer een behandeling mogelijk is, over het algemeen meer tijd vergen. Meer informatie over vuil verwijderen bij schilderijen zie pagina schilderij reinigen.

De meest voorkomende reden om een vernislaag te verwijderen en de verflaag te voorzien van een nieuwe vernislaag is vanwege de vergeling van het oude vernis. Het verwijderen van vernislagen dient secuurder te gebeuren, is daarom arbeidsintensiever en kan niet worden uitgevoerd voordat een gedegen onderzoek heeft plaatsgevonden. Schilderijen die in het verleden zijn gerestaureerd waarbij retouches en overschilderingen zijn aangebracht kunnen een vernis afname behandeling gecompliseerder maken.
Meer informatie over vernis verwijderen bij schilderijen zie pagina vernis verwijderen.

Vuil kan zich ook onder het vernis bevinden wanneer een verflaag voor het aanbrengen van de vernislaag niet is ontdaan van oppervlaktevuil. Nieuw vervaardigde olieverfschilderijen kunnen vanwege het droogproces pas na lange tijd gevernist worden, daarom is het mogelijk dat zich, in een omgeving met minder goede condities en vervuilde lucht, op de verflaag in korte tijd een vuilaanslag vormt.


Onderstaande voorbeelden laten zien wat het resultaat is van het verwijderen van oppervlaktevuil, een nicotine-aanslag of een vernislaag. Enkele voorbeelden laten tevens zien dat er weinig zichtbaar verschil is tussen een vergeelde vernislaag en een nicotine-aanslag.
Een vuillaag op een schilderij belemmert een goede controle van de vernislaag, hierdoor kan zonder onderzoek niet goed worden bepaald in welke mate deze vergeeld, onregelmatig of aangetast is.

• Veel voorkomend oppervlaktevuil is: stof, nicotine-aanslag, vuilvlekken, vetaanslag, roet, schimmels, muurverfspatten, insecten uitwerpselen.
• Veel voorkomende problemen met het vernis zijn: vergeelde vernis, gecrepeerde vernis, blindslaan, blooming, blauwe waas, schilferingen, delaminatie, mechanische beschadigingen, schade door hitte.
• De kwetsbaarheid van een verflaag draagt eveneens bij hoe en of een vuil- of vernislaag verwijderd kan worden. Dit wordt bepaald door de samenstelling en conditie van de laag.
  Veel voorkomende problemen met de conditie van een verflaag in betrekking tot een oppervlaktevuil- en/of vernisverwijdering zijn: schilfering, schotelvorming, blaasvorming, oplosbaarheid van de verf, gevoeligheid voor bepaalde stoffen, crepering, oude of ondeskundige restauraties.
  De samenstelling van de verflaag kan per schilderij, per kleurvlak of zelfs per kwaststreek verschillend zijn. De verflaag kan bestaan uit olieverf, acrylverf, alkyd, tempera, verf met een andere bindmiddel of combinaties van deze. Deze verfsoorten kunnen van verschillende kwaliteit zijn voor wat betreft pigmenten en bindmiddelen, en aan de verf kunnen vele middelen zijun toegevoegd zoals vernissen, siccatieven, bijenwas en additieven als vulmiddelen. Dit alles bepaald de water- en oplosmiddelgevoeligheid van de verflaag.
  Soms bedekt de verflaag de grondlaag niet helemaal en dient bij de behandeling rekening gehouden te worden met de kwetsbaarheid van deze anders samengestelde laag.

Kant en klare middelen voor het schoonmaken van schilderijen, met andere woorden die vuil en vernislagen kunnen verwijderen zonder de originele verflaag aan te tasten bestaan niet. De verscheidenheid van vuil-, vernis- en verfsoorten is daarvoor veel te groot. De in de handel verkrijgbare middelen zijn dan ook sterk af te raden, inclusief een doorgesneden aardappel of ui, broodkruimels, melk, groene zeep, scheerschuim, tandpasta, azijn, ammonia, terpentine en dergelijke middelen! Deze middelen kunnen direct of zelfs na jaren schade aanrichten door chemische reacties en schimmelgroei veroorzaken.
Op internet zijn tips te vinden waarin het gebruik van terpentijn (licht giftig) en methanol (giftig) wordt aangeraden. Er wordt niet bij vermeld dat daarbij gebruik gemaakt dient te worden van een professioneel afzuigsysteem en een speciaal koolstofmasker. Behalve voor het schilderij vormen zulke middelen een gevaar voor de gezondheid.
Behalve het middel is de manier waarop een middel wordt toegepast van belang om te voorkomen dat onderliggende lagen niet worden aangetast. Zie de pagina schilderij schoonmaken schade voor meer informatie over schades die kunnen ontstaan door het ondeskundig schoonmaken van schilderijen.


Het is belangrijk dat de achterzijde van een schilderij wordt gereinigd. Vuil zoals stof, stuc gruis en dennen naalden dat zich tussen het raam en het doek bevindt tast het textiel, de grond- en verflagen aan. Het inklinken van het vuil kan deformatie, verfschilfering en verfverlies veroorzaken, evenals harde scherpe voorwerpen als steentjes en metalen haken van een ophangsysteem.
Door het vuil op de achterzijde kan bij een hoge luchtvochtigheid schimmelgroei ontstaan. Actieve schimmels tasten daar hout, textiel en lijm- en gronderingslagen aan en eenmaal aanwezig zijn ze moeilijk te bestrijden. De achterzijde van een schilderij behandelen kan schade veroorzaken, ook hier is van belang dit uiterst zorgvuldig te doen en deze behandeling het liefst over te laten aan restauratoren.

Sommige eigenaren proberen een vervuild schilderij zelf schoon te maken, vaak met de beste bedoelingen. In de praktijk blijkt echter dat juist deze goedbedoelde pogingen regelmatig leiden tot onherstelbare schade. Het gebruik van water, zeep, oplosmiddelen of huishoudelijke schoonmaakmiddelen enzovoorts kan niet alleen oppervlaktevuil verwijderen, maar ook vernislagen en in bepaalde gevallen zelfs de oorspronkelijke verflaag aantasten. Bovendien is het zonder specialistisch onderzoek vaak onmogelijk vast te stellen hoe gevoelig een schilderij is voor een bepaalde behandeling. Wat bij het ene schilderij zonder problemen lijkt te verlopen, kan bij een ander schilderij ernstige beschadigingen veroorzaken. Om het risico op onherstelbare schade te vermijden, dienen vuil- of vernisafname behandelingen bij voorkeur uitsluitend door een gekwalificeerde restaurator te worden uitgevoerd.

Advies