Waarom worden schilderijen vuil?

Vrijwel ieder schilderij krijgt in de loop van de tijd te maken met vervuiling. Zelfs wanneer een schilderij binnenshuis hangt en zorgvuldig wordt behandeld, slaan stofdeeltjes, vetten uit de lucht en andere verontreinigingen langzaam neer op het oppervlak. In woningen waar wordt gerookt of gekookt kan deze vervuiling zich sneller ophopen, terwijl ook verwarmingssystemen, open haarden en luchtverontreiniging van buiten invloed kunnen hebben. Het resultaat is een steeds donkerder en doffer uiterlijk, waardoor kleuren hun helderheid verliezen en fijne details minder zichtbaar worden.

Naast oppervlaktevuil speelt ook de vernislaag een belangrijke rol. Veel schilderijen zijn in het verleden voorzien van een vernislaag. Deze laag had oorspronkelijk als doel de verf te beschermen en de kleuren meer diepte te geven. Afhankelijk van de gebruikte harsen kan vernis echter na verloop van tientallen jaren vergelen of donkerder worden. Hierdoor verandert niet alleen het uiterlijk van het schilderij, maar kan ook de oorspronkelijke kleurbeleving aanzienlijk worden beïnvloed.

Hoewel een vervuild of vergeeld schilderij de indruk kan wekken dat een eenvoudige schoonmaakbeurt voldoende is, is de werkelijkheid meestal veel complexer. Geen twee schilderijen zijn hetzelfde. Leeftijd, gebruikte verfsoorten, de opbouw van de verflagen, eerdere restauraties en de conditie van het vernis bepalen samen hoe een schilderij op een behandeling zal reageren. Een reinigingsmethode die bij het ene schilderij veilig kan worden toegepast, kan bij een ander schilderij juist onherstelbare schade veroorzaken.

Daarom begint een verantwoorde reiniging niet met het verwijderen van vuil, maar met een zorgvuldige beoordeling van het schilderij zelf. Pas wanneer duidelijk is hoe het schilderij is opgebouwd en in welke conditie het verkeert, kan worden vastgesteld of een reiniging wenselijk is en welke methode daarvoor geschikt is. Juist deze combinatie van onderzoek, materiaalkennis en ervaring maakt het reinigen van schilderijen tot een specialistisch onderdeel van de schilderijenrestauratie.

Op deze website vindt u informatie over de verschillende aspecten van het schoonmaken van schilderijen, de risico's van onjuiste behandelingen en de factoren die een restaurator betrekt bij de keuze van een veilige en verantwoorde aanpak. Het doel is inzicht te geven in de complexiteit van dit vakgebied en daarmee onnodige schade aan waardevolle schilderijen te helpen voorkomen.

In de loop der tijd hechten vuildeeltjes zich aan het oppervlak van een schilderij. Dit kan bestaan uit:

• stof en luchtvervuiling
• nicotine- en roetaanslag
• vetten en insecten fecalien
• schimmels en andere omgevingsinvloeden

Deze lagen beïnvloeden niet alleen het uiterlijk, maar kunnen ook chemisch reageren met de onderliggende verf. Hierdoor wordt het schilderij kwetsbaarder en complexer om te behandelen.

Meer weten over oppervlakkige vervuiling? Lees verder op de pagina over schilderijen reinigen.

Vernissen kunnen mettertijd verkleuren en door invloed van omgevings factoren hun transparante eigenschappen verliezen. De samenstelling en dikte bepalen hoe sterk een vernis vergeeld.

Omgevingsfactoren zoals luchtvochtigheid of een vuillaag kunnen een vernis minder transparant maken. Deze veranderingen beinvloeden de esthetische eigenschappen van het oorspronkelijke tafereel en dragen ertoe bij dat de toegankelijkheid verminderd.


Het schoonmaken van een schilderij lijkt vaak eenvoudiger dan het in werkelijkheid is. Vervuiling zoals stof, nicotine, roet of een vergeelde vernislaag kan een schilderij dof en donker maken, het ligt dan voor de hand om te overwegen het schilderij zelf te reinigen. Veel schade aan schilderijen ontstaat door goedbedoelde schoonmaakpogingen. Het gebruik van water, schoonmaakmiddelen of oplosmiddelen kan onbedoeld de verflaag aantasten of zelfs oplossen. Ook lichte mechanische belasting, zoals wrijven over het oppervlak, kan al leiden tot verlies van verf of glansverschillen. In de praktijk is het schoonmaken van een schilderij echter een specialistische handeling. Lees meer over de gevolgen van verkeerde behandeling op de pagina over schade aan schilderijen.

Niet elk schilderij kan op dezelfde manier worden gereinigd. De juiste aanpak hangt onder andere af van:

• het type verf en bindmiddel
• de aanwezigheid en staat van de vernislaag
• ouderdom, algehele conditie en eerdere restauraties
• de aard van de vervuiling

Bijvoorbeeld het verwijderen van een vernislaag is een ingreep die veel kennis en ervaring vereist. Hierbij moet zorgvuldig worden bepaald welke oplosmiddelen veilig toegepast kunnen worden. Meer informatie hierover vindt u op de pagina over vernis verwijderen.

Een professionele restaurator zal een schilderij nooit direct reinigen zonder voorafgaand onderzoek. In de praktijk bestaat een behandeling uit:

• visuele inspectie
• testen op kleine, onopvallende delen
• bepalen van geschikte methoden en middelen
• gecontroleerde uitvoering van de reiniging

Deze werkwijze voorkomt schade en zorgt ervoor dat het originele karakter van het schilderij behouden blijft.

Wanneer een schilderij op onjuiste wijze wordt schoongemaakt, kan dit leiden tot:

• verlies van originele verf
• blijvende verkleuringen
• verstoring van details en penseelstreken
• aantasting van de opbouw van het schilderij

Herstel van dergelijke schade is vaak complex en kan de kosten aanzienlijk verhogen.
Lees meer over wat hierbij komt kijken op de pagina over kosten van restauratie.


Overweegt u om een schilderij schoon te maken of twijfelt u over de staat ervan? In veel gevallen is het verstandig om advies in te winnen bij een specialist. Op basis van een vrijblijvende inspectie kan vaak al een eerste inschatting worden gemaakt van de conditie en de mogelijke behandeling. Een vroege beoordeling kan verdere schade voorkomen en maakt een passende behandeling mogelijk.
Wilt u alvast meer weten over de schoonmaak problematiek lees dan de uitgebreide pagina over schilderijen schoonmaken.

Deze website is bedoeld om inzicht te geven in de complexiteit van het schoonmaken van schilderijen en om schade door onjuiste behandeling te voorkomen. Indien u een behandeling overweegt, raden wij aan om dit altijd door een deskundige te laten beoordelen.